کشت زرشک

زرشك یا بربریس Berberis SP. از گیاهان راسته آلاله Ranals بوده، و جزء تیره زرشكیان می باشد . این گیاه نهاندانــه دولپه أی و جدا گلبرگ است. گیاه زرشك از نظر تشكیل گل ، یك گیاه روز بلند است .
پراکندگی کاشت زرشک :

گیاه زرشك در قرن هفتم میلادی شناخته شده است و پیدایش آن از نظر زمین شناسی به دوره ائوسن EUCEN مربوط میشود. ولی در قرن هشتم میلادی معرفی گردیده است زرشك در تمام مناطق معتدل نیمكره شمالی می روید. در ایران نیز دو واریته زرشك دانه دار و زرشك بی دانه در مناطقی چون خراسان اطراف تهران، قسمتهایی از آذربایجان، اصفهان، كرمان، همچنین بین كرج و چالوس می روید. واریته بدون هسته آن معروف به زرشك پلویی عمدتاً در نواحی خراسان كشت می شود. در اصفهان و كاشان نیز باغهای زرشك موجود است. در اصفهان نزدیك سی و سه پل باغ مصفایی وجود دارد كه به (باغ زرشك) معروف است . زرشك دانه دار بیشتر به صورت زینتی كشت می شود ولی واریته بی دانه آن از نظر تجارتی دارای اهمیت است.

دمای مناسب :

رشد رویشی گیاه زرشك در دمای ۱۸-۱۵ درجه سانتیگراد بوده و در مناطق مختلف معمولاً در ماههای فروردین و اردیبهشت آغاز می شود. گلدهی زرشك در گرمای حدود ۲۳-۱۹ درجه سانتیگراد نیز میوه آن ظاهر می شود. در حرارتهــأی حدود ۱۱-۷ درجه سانتیگراد دوره زندگی نهفته یا خواب گیاه آغاز می گردد. این گیاه نسبت به زمستانهای طولانی مقاوم بوده و تا فرا رسیدن گرمای حدود پانزده درجه سانتیگراد در زندگی نهفته به سر می برد.

همان گونه كه مشاهده می شود تغییرات دما تاثیر بسزایی در چرخه زندگی گیاه دارد.
خاک و زمین مناسب
همچنین عواملی مانند جنس خاك، PH خاك، مقدار نمكهای موجود در خاك، آبیاری ،‌ تغذیه از مواد معدنی و عوامل محیطی دیگر نیز در چرخه زندگی این گیاه موثرند.
مناسبترین وضعیت رشد و نمو زرشك در خاكهای آهكی با بافت لومی، لومی – شنی و یا حتی شنی – لومی مشاهده شده است . این گیاه می تواند خاكی با PH حدود ۹ را تحمل كند.
زرشك در خاكهای آهكی سبك به خوبی رشد میكند و تا حدودی نسبت به شوری آب و خاك سازگار است ، و شوری خاك را نیز تا EC حدود ۵.۵ میلی موز تحمل می كند. گیاه زرشك در خاكهای غنی از مواد غذایی مورد نیاز ، رشد بهتر و محصول دهی بیشتری دارد، اما نسبت به فقر غذایی خاك نیز تا حد نسبتاً زیادی مقاوم است.

باغ درخت زرشک
باغات زرشک

نیاز آبی و آبیاری زرشک : زرشك در برابر كمبود آب نیز از خود مقاومت نشان می دهد ولی میزان آبیاری مناسب در برداشت میوه های درشت تر و گوشتی تر تاثیر به سزایی دارد. دور آبیاری زرشك به طور معمول ۱۲-۱۰ روز است و این زمان بسته به نوع خاك و شرایط آب و هوایی تغییر می یابد.

انواع مختلف زرشک دارای نیازهای آبی متفاوتی می باشند. به طوری که برخی از گونه های زرشک در آرژانتین در مناطقی با بارندگی ۳۰۰۰-۱۲۰۰ میلی متر رشد می یابند. اما یک گونه دیگر از زرشک در مناطقی با ۲۷۰-۱۵۰ میلی متر بارندگی رشد مناسبی را نشان داده است.

نیاز آبی زرشک بی دانه نسبت به درختان یا درختچه های میوه مشابه پایین می باشد و یکی از دلایل اصلی جایگزین شدن زرشک در الگوی کاشت شهرستان های جنوبی خراسان، درآمد نسبتا خوب حاصل از زرشک به ازای مصرف یک متر مکعب آب می باشد. نیاز خالص آبیاری زرشک حدودا ۹۹۰۰ متر مکعب در هکتار است که بسته به روش هایی آبیاری به کار گرفته شده نیاز ناخالص آبیاری، بیشتر از این مقدار می باشد.

در سال های خشک کشاورزان زرشک کار حتی با سه نوبت آبیاری باغ در طول تابستان هم محصول زرشک برداشت می کنند. در صورتی که هدف، برداشت محصول فراوان باشد، نباید در محدوده زمانی پس از ریزش گلبرگ ها تا یکی دو هفته پیش از برداشت محصول از آبیاری منظم درختچه های زرشک غفلت شود. عدم تأمین نیاز آبی این گیاه به منزله مرگ آن نخواهد بود و حتی مشاهده گریده که به هنگام وقوع اتفاقات پیش بینی نشده مثل خشک شدن چاه آب و عدم امکان آبیاری باغ زرشک در طول سال زراعی، این درختچه مقاوم توانسته است با تحمل و با اتکا بر ذخایر رطوبتی خاک و آب محدود حاصل از نزولات جوی، زنده بماند.

اگر چه زرشک از گیاهان مقاوم به کم آبی است ولی در ۴-۳ سال ابتدای کاشت، بسته به بافت خاک و شرایط آب و هوایی آبیاری آن هر ۷ تا ۸ روز مناسب است. در سال های بعد، باغ زرشک معمولا هر ۱۲ تا ۱۵ روز یک بار آبیاری می شود. گاهی فاصله دو نوبت آبیاری به ۲۰ روز و بیشتر هم می رسد که البته به کاهش عملکرد منجر می شود.

در برخی مناطق کوهستانی و در شرایط ویژه، گاهی درختچه زرشک را در طول فصل رشد بیش از ۴-۳ مرتبه آبیاری نمی کنند. حتی در مناطق کوهستانی، در بخش های خاصی که خاک قدرت حفظ رطوبت زیادی داشته و در زمستان هم قطعات کوچک زرشک کاری به صورت دیم نیز مشاهده می شود.

پرورش دهندگان زرشک معتقدند آبیاری در زمان گل دهی به ویژه اگر در حد اشباع شدن محیط ریشه باشد، سبب ریزش گل ها می شود. عدم آبیاری در هنگام گل دهی همچنین از رویش شاخه های فرعی جدید جلوگیری می کند، این شاخه ها با میوه های در حال تشکیل برای آب و موادغذایی رقابت دارند. در بعضی مناطق تا اوایل خرداد ماه از آبیاری زرشک خودداری می کنند. درختچه زرشک نسبت به آبیاری به وسیله آب های شور مقاومت دارد، اما آب های بسیار شور سبب کاهش رشد و عملکرد آن می شوند.

کاشت در ارتفاعات : درختچه های زرشكی كه در ارتفاعات بیش از هزار متر و نیز در مناطقی با زمستانهای نسبتاً سرد و طولانی می رویند از رشد بیشتر و محصول دهی بهتری برخوردارند. به همین دلیل مناطق كوهپایه أی كه دارای چنین شرایط و نیز خاك سبك هستند، برای پرورش زرشك بسیار مناسب می باشند.

گل دهی و شکوفه زرد رنگ زرشک
گل دهی و شکوفه زرد رنگ زرشک

ازدیاد و تکثیر زرشک :
ازدیاد گیاه زرشك به وسیله پاجوش صورت می گیرد. معمولاً پاجوشهای یك تا سه ساله را از گیاه مادر جدا كرده و می كارند. هر چه پاجوشها جوانتر باشند امكان رشد آنها به صورت گیاه مستقل بیشتر است .
جدا نمودن پاجوشها از گیاه مادر، از ماه بهمن تا فروردین صورت می گیرد. پاجوشهای جدا شده باید سریعاً در خاك مرطوب كشت شوند.
مرحله زایشی گیاه زرشك با ظاهر شدن گلهای زرد رنگ همراه است. معمولاً تا موقع رسیدن میوه ها می توان گلها را بر روی گیاه مشاهده كرد.
تکثیر و کاشت نهال و پاجوش  زرشک
1- بهترين راه تكثير درخت زرشك استفاده از پاجوشها است ، به اين ترتيب كه از آذر ماه تا نيمه دوم اسفند، يعني پس از برگريزان تا هنگام بيداري ، درخت قابل استفاده براي جابجايي خواهد بود. پاجوشهاي دوساله را از بيخ درخت با ريشه مي كنند و در زمين مساعد و آماده مي نشانند.
ريشة درخت زرشك در برابر هوا خيلي حساس است . وقتي پاجوشها را از زمين در مي آورند بايد بلافاصله آنها را در گودهاي آماده بنشانند و يا با اندكي گِل در كيسه پلاستيك بپيچند وبه اصطلاح قنداق كنند. تا هوا نكشد درغير اين صورت نهال خطا خواهد كرد.
کاشت بذر زرشک :  زرشك دانه دار با بذر تكثير مي شود و روش كاشتن بذر به اين صورت است كه بذرهاي رسيده زرشك را براي مدت دو ماه در محلي با گرماي پنج درجه نگهداري مي كنند سپس
مي كارند . اين گونه ارزش اقتصادي ندارد. فقط براي تهية آب زرشك يا تهية نوشابه استفاده مي شود.
قلمه زدن زرشک :  اگر شاخة جوان زرشك را در پاييز در خاك بخوابانند و يا دراسفند ماه قلمه بزنند شاخه ، ريشه زده موجب زياد شدن اين درخت پرفايده شود.

کود دهی زرشک : معمولاً برای تقویت خاك اطراف ریشه گیاه ،‌ از كودهای دامی استفاده می شود. در سالهای اخیر، به كار بردن كود شیمیایی فسفات آمونیم نیز متداول گردیده است.

هرس زرشک :
هرس زرشك معمولاً در ماههای آبان تا بهمن انجام می شود و بیشتر شامل پیراستن شاخه های خشك گیاه می گردد.
هرس و تغذیه اصولی، راهکاری کلیدی در مبارزه با سال آوری زرشک است.

هرس از سال چهارم همزمان با جدا کردن پاجوش ها آغاز می شود.

مناسب ترین روش هرس درخت زرشک ۲ تا ۳ پایه است.

هرس هر ۲ سال یک بار از برداشت زرشک در آبان انجام می شود.

هرس پاییزه و حذف ترک های روی تنه و سوزاندن آن ها نقش مهمی در کاهش خسارت زنبور شاخه خوار دارد.


مقدار محصول و زمان به ثمر نشستن زرشک

– زرشک در چهار سال اول، محصول چندانی ندارد اما از سال پنجم، نخستین محصول نسبتاً اقتصادی آن حاصل می شود و در سال هفتم میانگین عملکرد این محصول به دو تن در هکتار می رسد. با بالا رفتن سن، مقدار محصول درختچه های زرشک نیز زیادتر می شود و بیشترین باردهی آن از چهارده سالگی شروع شده و تا 25 سالگی ادامه می یابد. این درختچه ها تا 85 سالگی به بار می نشینند و از هر 4 کیلو زرشک تازه می توان یک کیلو زرشک خشک به دست آورد.

درآمد کاشت و پرورش زرشک

– قیمت زرشک پاک کرده و بسته بندی شده به ازای هر کیلو بین 12 تا 14 هزار تومان است. حدودا از 300 مترمربع زمین می توان 50 کیلو زرشک تازه ارگانیک به دست آورد که درآمدی حدود 700 هزار تومان خواهد داشت و این در حالی است که با کاشت گندم در زمینی به همین مساحت تنها 160 هزار تومان درآمد عاید کشاورز می شود. با این وصف از یک هکتار زرشک می توان سالانه 20 میلیون تومان درآمد به دست آورد.

آفات و بیماریهای زرشك
مهمترین آفات و بیماریهای زرشك عبارتند از:‌ سن زرشك، شته زرشك، پروانه تخم انگشتری، پروانه برگخوار، كنه قرمز زرشك، زنبور شاخكدار زرشك،‌ قارچ زنگ سیاه گندم و قارچ سفیدك زرشك.
الف) سن:
این آفت در ایران، ابتدا در سال ۱۳۴۰ از روی بلوط، زرشك و نسترن كوهی گزارش شده است . آفت مزبور به برگها و شاخه های جوان حمله نموده و موجب خسارت می شود. سن آفتی است كه بیشتر در استانهای شمالی كشور و استان فارس انتشار دارد و اهمیت اقتصادی زیادی ندارد.
ب) شته زرشك:
این آفت در استانهای شمالی كشور مشاهده شده و روی برگها فعالیت دارد، اهمیت اقتصادی آن زیاد است.
ج) پروانه تخم انگشتری:
میزبانهای این آفت برخی از درختان میوه، و گیاهان دیگر شامل:‌ افرا،‌توسكا، زرشك ،غان ،ممرز ،گیلاس وحشی ،زالزالك (ولیك)،‌راش، سیب جنگلی، صنوبر، گوجه جنگلی، گلابی جنگلی، بلوط، بید و پستانك می باشند. این آفت در استانهای شمالی ، تهران ، مركزی، كردستان و خراسان انتشار دارد. لازم به ذكر است كه لارو این پروانه ، برگخوار بوده و اهمیت اقتصادی آن متوسط تا زیاد ذكر شده است.
چ) پروانه برگخوار:
گیاهان میزبان این آفت عبارتند از: افرا ،توسكا ،غان، ممرز ،راش ،صنوبر، سیب جنگلی، بلوط، نسترن، بید زالزالك و زرشك.
این آفت در استانهای شمالی ، دارای اهمیت اقتصادی متوسط است. لارو این پروانه از برگها تغذیه كرده و موجب عریان شدن گیاه می شود.

کاشت و ایجاد باغ درخت زرشک
باغ درخت زرشک

ح) سپردار بنفش زیتون:
این آفت پلی فاژ بوده و به میزبانهای مختلفی حمله می كند. میزبانهای جنگلی و زمینی عبارتند از : زبان گنجشك ، زیتون ،پسته، بادام، انجیر، اقاقیا، نارون، صنوبر ،خرزهره ،یاس خوشه أی، كلــماتیـس ،ازگیـل تــوت، زالزالك وحشی ،سرخدار ،كاملیا، شیر خشت ،كلهو ،ختمی درختی، یاسمن، برگ بو، موچسب گلابی جنگلی، نسترن و زرشك.
این آفت به شاخه، تنه و میوه گیاهان میزبان حمله می كند به طوری كه در محل تغذیه آن به خصوص بر روی میوه و برگ ، یك لكه گردو قرمز ارغوانی رنگ به وجود می آورد. این آفت در تمام نقاط كشور انتشار دارد و اهمیت اقتصادی آن زیاد است.
د) مگس گیلاس
این آفت علاوه بر درختان گیلاس و آلبالو به درختچه های زرشك نیز حمله می كند. لاروآن از گوشت میوه تغذیه كرده و در اكثر نواحی میوه خیز انتشار دارد. اهمیت اقتصادی آن برروی زرشك متوسط است.
ذ) كنه انار
این آفت در سال ۱۳۵۵ بر روی درخت زرشك در كرج گزارش شده است.
ر) زنبور سرشاخه خوار زرشك
لاروها در داخل شاخه های زرشك كانالی ایجاد كرده و بدین طریق از آن تغذیه می نمایند و موجب خشك شدن شاخ های زرشك می شوند. بعد از كامل شدن لارو، در داخل شاخه ها ، تبدیل به شفیره شده و سپس به صورت زنبورهایی شاخه زرشك را سوراخ كرده و خارج می شوند. پس از جفتگیری بر روی شاخه های دیگر تخم ریزی كرده و دوره زندگی آن تكرار می شود.

بیماریهای زرشک :
الف) زنگ زرشک :
این زنگ از روی درختچه زرشك و در نواحی گنبد و اطراف تهران گزارش شده است.
ب) قارچ
این قارچ كه عضو قارچی یك گلسنگ است از نواحی گرگان و شاهرود از روی زرشك جمع آوری و گزارش شده است .
ج) قارچ
قارچی است كه از روی زرشك در ایران در سال ۱۳۲۹ گزارش شده است
چ) سفیدك زرشك:
سفیدك سطحی زرشك كه در نواحی گرگان انتشار دارد.
ح) زنگ سیاه گندم:
مرحله اسیدی زنگ سیاه گندم، روی بوته های زرشك نیز سپری می شود. در واقع زرشك به عنوان میزبان واسط زنگ سیاه گندم محسوب می شود.

بیماری زنگ زرشک

بیماری زنگ زرشک

 

کاشت زرشک

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *